Vay kỷ lục, giao dịch cạn: nếu phải bán giải chấp thì chuyện gì xảy ra?

Dư nợ ký quỹ khoảng 450 nghìn tỷ đồng trong khi HOSE chỉ khớp 12,5 nghìn tỷ mỗi phiên. Báo cáo đo độ căng, nhìn lại 16 đợt giảm mạnh từ 2018 và mô phỏng ba kịch bản bán giải chấp.

FinLens

Dư nợ vay mua chứng khoán (vay ký quỹ, hay margin) đang ở mức cao nhất lịch sử, trong khi giá trị giao dịch mỗi phiên chỉ còn khoảng một phần tư so với lúc cao nhất. Khi tiền vay nhiều mà người mua bán thưa, một tin xấu có thể buộc nhiều tài khoản phải bán cùng lúc vào một thị trường ít người mua. Báo cáo đo mức độ căng hiện nay, nhìn lại 16 đợt giảm mạnh từ 2018 và mô phỏng ba kịch bản. Kết luận: trạng thái này không tự gây ra sụp đổ, nhưng khả năng xảy ra một đợt giảm trên 10% cao hơn rõ rệt, và khi giảm thì giảm nhanh.

Báo cáo trả lời bảy câu hỏi:

  • Thị trường đang vay nhiều và giao dịch ít đến mức nào?
  • Vì sao hai điều đó đi cùng nhau lại nguy hiểm, và bán giải chấp diễn ra thế nào?
  • Những lần trước thị trường ở trạng thái này, sau đó chuyện gì đã xảy ra?
  • Các đợt bán giải chấp trong quá khứ sâu bao nhiêu, nhanh bao nhiêu, hồi lại ra sao?
  • Nếu có tin xấu lúc này, lượng phải bán lớn cỡ nào và kéo giá xuống thêm bao nhiêu?
  • Nhóm cổ phiếu nào đang khó bán nhất?
  • Nhà đầu tư nên lưu ý gì và theo dõi dấu hiệu nào?

Vay nhiều nhất, giao dịch thưa nhất so với lượng tiền vay

Cuối quý 3/2026, dư nợ ký quỹ toàn thị trường vào khoảng 448–457,5 nghìn tỷ đồng tuỳ nguồn thống kê. Để so sánh nhất quán qua nhiều năm, báo cáo theo dõi 42 công ty chứng khoán có số liệu liên tục, chiếm khoảng ba phần tư thị trường. Dư nợ của nhóm này là 339,3 nghìn tỷ đồng, gấp 2,6 lần đỉnh năm 2022, và đã đi ngang trong quý 3 sau 13 quý tăng liên tiếp. Cùng lúc, giá trị khớp lệnh trên HOSE (sàn TP.HCM) bình quân 20 phiên còn 12,5 nghìn tỷ đồng mỗi phiên, thấp hơn 74% so với lúc cao nhất hồi tháng 8/2025.

Ghép hai con số lại cho một thước đo dễ hình dung: nếu toàn bộ tiền vay phải trả bằng cách bán cổ phiếu, thị trường cần bao nhiêu phiên giao dịch mới mua hết. Con số hiện là 27 phiên, trong khi mức thông thường từ 2017 là 8,6 phiên. Tính trên dư nợ toàn thị trường khoảng 450 nghìn tỷ đồng thì là 36 phiên.

Thước đo (42 công ty chứng khoán)Hiện tạiQuý 1/2022Quý 3/2025
Dư nợ ký quỹ (nghìn tỷ đồng)339,3128,6282,4
Dư nợ so với vốn hoá HOSE4,04%2,18%3,91%
Dư nợ bằng bao nhiêu phiên giao dịch27,25,39,1
Dư nợ so với tiền gửi của nhà đầu tư (lần)5,81,72,5

Dòng cuối của bảng đáng lưu ý nhất. Mỗi đồng tiền mặt nhà đầu tư để sẵn tại công ty chứng khoán đang ứng với 5,8 đồng tiền vay, so với 2,5 đồng một năm trước. Đây là nguồn tiền dùng để nộp thêm khi bị cảnh báo và để mua vào khi giá giảm, nên khi nó mỏng thì cả hai lớp phòng vệ cùng yếu. Thêm nữa, VN-Index mới thấp hơn đỉnh 52 tuần khoảng 10%, nhưng một nửa trong 100 cổ phiếu giao dịch nhiều nhất đã giảm từ 29% trở lên: tài sản bảo đảm của nhiều tài khoản vay đã hao đi nhiều hơn con số của chỉ số.

Vì sao vay nhiều gặp thanh khoản thấp thì nguy hiểm

Người vay ở mức tối đa (1 đồng vay trên 1 đồng vốn) bị công ty chứng khoán cảnh báo khi danh mục giảm khoảng 23% và bị bán giải chấp, tức bị bán bắt buộc để thu nợ, khi giảm khoảng 29%. Vì mỗi phiên giá giảm tối đa 7%, hai mức đó tương đương bốn và năm phiên giảm sàn liên tiếp. Vòng xoáy hình thành qua bốn bước: giá giảm vì tin xấu; một số tài khoản phải bán bất kể giá; lệnh bán gặp ít người mua nên giá giảm thêm và lệnh không khớp dồn sang phiên sau; giá thấp hơn kéo thêm tài khoản khác xuống dưới ngưỡng.

Trường hợp xấu nhất là cổ phiếu mất thanh khoản. Tháng 11/2022, NVL và PDR cùng giảm sàn 17 phiên liên tiếp, có phiên dư bán ở giá sàn hơn 200 triệu cổ phiếu trong khi chỉ khớp vài trăm nghìn. Người vay ở mức tối đa mất hết vốn sau phiên sàn thứ mười mà không bán được cổ phiếu nào.

Nhìn lại quá khứ: sau trạng thái này thị trường đi tiếp ra sao

Chúng tôi xem lại 2.340 phiên từ tháng 7/2017 và chia theo hai điều kiện: vay nhiều (dư nợ từ 3% vốn hoá HOSE) và thanh khoản yếu (dư nợ bằng từ 11 phiên giao dịch trở lên), rồi đo VN-Index 60 phiên sau đó, tức khoảng ba tháng.

Trạng thái tại ngày quan sátKhả năng có lúc giảm từ 10% trong 60 phiênTỷ lệ số lần có lãi sau 60 phiênMức tăng giảm ở giữa sau 60 phiên
Mọi phiên (mốc so sánh)27%62%+2,3%
Vay nhiều, thanh khoản tốt15%83%+4,9%
Thanh khoản yếu, vay ít11%69%+2,3%
Vay nhiều, thanh khoản yếu37%55%+1,0%

Thanh khoản yếu một mình không nguy hiểm, vay nhiều một mình cũng không. Chỉ khi cả hai cùng xuất hiện thì khả năng có lúc giảm từ 10% trong ba tháng mới tăng lên 37%, so với 27% lúc thường; trong sáu tháng là 60%. Riêng 20 phiên đầu thì chưa thấy khác biệt. Cần đọc các con số này thận trọng: các phiên vay nhiều, thanh khoản yếu chỉ thuộc ba giai đoạn trong 2024–2026, nên đây là mô tả điều đã xảy ra, không phải dự báo chắc chắn.

Từ 2018 VN-Index có 16 đợt giảm từ 10% trở lên. Ba đợt bắt đầu từ trạng thái vay nhiều, thanh khoản yếu không sâu hơn các đợt khác (13–18%) nhưng nhanh: tháng 4/2025 chỉ số mất 17% trong năm phiên. Ba trong bốn đợt gần nhất hồi 11–17% sau 20 phiên kể từ đáy; đợt tháng 7/2026, khi giao dịch đã rất thưa, chỉ hồi 3,5%. Khác với năm 2022, sau mỗi đợt dư nợ lại tăng chứ không giảm, nên lượng tiền vay không nhẹ đi so với sức giao dịch.

Mô phỏng: nếu có tin xấu lúc này

Mô hình chia toàn bộ dư nợ thành sáu nhóm tài khoản theo mức an toàn và chạy vòng xoáy nói trên qua 30 phiên, có tính hai lực hãm: người bắt đáy vào nhiều hơn khi giá giảm sâu, và một phần mức giảm do bán ép hồi lại ở phiên sau. Kết quả tính cho nhóm cổ phiếu được vay nhiều, giả định dao động gấp 1,3 lần VN-Index.

Kết quả sau 30 phiênNhẹTrung bìnhXấu
Mức giảm ban đầu do tin xấu−5,9%−12,0%−19,5%
Mức giảm sau khi tính bán giải chấp−6,7%−16,6%−39,1%
VN-Index tương ứng1.6451.5141.213
Tổng bán bắt buộc đã khớp (nghìn tỷ đồng)0,712,9126,1
Số phiên còn lệnh bán không khớp0014

Kịch bản trung bình giả định bốn phiên giảm liền cỡ đợt tháng 3/2026: bán giải chấp làm giá giảm thêm khoảng 5 phần trăm nữa nhưng thị trường vẫn mua hết được. Kịch bản xấu giả định cú sốc cỡ đầu tháng 4/2025 trong thanh khoản hiện nay: mức giảm gấp đôi ban đầu và lệnh bán bị kẹt 14 phiên liền. Chạy lại với nhiều mức thanh khoản cho thấy vùng dễ gãy nằm dưới 10 nghìn tỷ đồng khớp lệnh mỗi phiên. Đây là phép thử nếu thì, không phải dự báo; cách chia sáu nhóm tài khoản là giả định vì không có số liệu công khai.

Nhóm cổ phiếu nào đang khó bán nhất

So với giai đoạn dư nợ tăng mạnh nhất (tháng 7/2025 đến tháng 6/2026), giá trị giao dịch của xây dựng, thép, dịch vụ tài chính, thực phẩm và bất động sản đã giảm 52–64%. Ngân hàng và hàng, dịch vụ công nghiệp giảm ít nhất trong các nhóm lớn. Đây là ước tính, vì dư nợ theo từng mã không được công bố.

Nhà đầu tư nên lưu ý gì

Người đang vay nên biết rõ danh mục giảm bao nhiêu thì bị cảnh báo, bao nhiêu thì bị bán, và xem lại phần tiền vay nằm ở mã khó bán khi thị trường còn yên: từ tháng 9 đến giữa tháng 11/2026 không có phiên nào VN-Index giảm quá 2%. Người cầm tiền nên nhớ rằng cơ hội sau bán ép chỉ rõ khi có phiên bán tháo với thanh khoản tăng vọt, và cổ phiếu dễ bán lại quan trọng hơn cổ phiếu rẻ.

Dấu hiệuHiện tạiXấu đi khiTốt lên khi
Giá trị khớp lệnh HOSE, bình quân 20 phiên12,5 nghìn tỷDưới 10 nghìn tỷTrên 21 nghìn tỷ
Dư nợ bằng bao nhiêu phiên giao dịch27,2Vượt 30Dưới 16
Số mã giảm sàn trong một phiên0Trên 50 mãGiảm hẳn ở phiên kế tiếp
Dư nợ ký quỹ quý 4/2026Đi ngang trong quý 3Tăng tiếp khi thanh khoản không tăngGiảm 10–15% mà giá không rơi mạnh
Tiền gửi của nhà đầu tưThấp nhất từ quý 4/2023Giảm tiếpTăng trở lại

Báo cáo PDF đính kèm (16 trang) có 12 biểu đồ, chi tiết 16 đợt giảm, giả định và độ nhạy của mô hình, cùng phần phương pháp và nguồn dữ liệu.


Miễn trừ trách nhiệm: Báo cáo là phân tích chung, phục vụ mục đích thông tin, không phải tư vấn đầu tư cá nhân hay khuyến nghị mua bán. Số liệu cập nhật đến 13/11/2026. Kết quả mô phỏng phụ thuộc vào giả định và có thể không xảy ra. Nhà đầu tư tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình.

Bài viết mô tả số liệu tại thời điểm viết, mang tính tham khảo, không phải khuyến nghị mua bán. Mọi quyết định đầu tư và rủi ro đi kèm thuộc về người đọc.

Xem các bài nghiên cứu khácMở trong ứng dụng FinLens