Đọc hiểu báo cáo kết quả kinh doanh

Báo cáo kết quả kinh doanh trả lời một câu hỏi: trong kỳ vừa rồi, doanh nghiệp thu về bao nhiêu và tiêu mất bao nhiêu. Nó đọc từ trên xuống như một cái phễu: con số vào ở miệng phễu là tiền bán hàng, và mỗi dòng tiếp theo lấy đi một phần.

Bài này đi qua từng dòng theo đúng thứ tự trên báo cáo của doanh nghiệp niêm yết Việt Nam, rồi chỉ ra ba chỗ mà con số dễ bị đọc sai.

Từ doanh thu tới lợi nhuận gộp

Dòng đầu tiên là doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ, tức tổng tiền hàng đã bán trong kỳ, ghi nhận theo thời điểm giao hàng chứ không phải thời điểm thu tiền. Đây là chỗ dễ hiểu nhầm đầu tiên: doanh thu không đồng nghĩa với tiền về tài khoản.

Ngay dưới là các khoản giảm trừ doanh thu: chiết khấu thương mại, giảm giá hàng bán, hàng bán bị trả lại, cùng thuế tiêu thụ đặc biệt hoặc thuế xuất khẩu nếu doanh nghiệp thuộc diện chịu. Lấy dòng trên trừ đi dòng này ra doanh thu thuần, con số mà mọi tỷ lệ phía sau đều lấy làm mẫu số.

Tiếp theo là giá vốn hàng bán: chi phí trực tiếp để tạo ra đúng lượng hàng đã bán. Với doanh nghiệp sản xuất, đó là nguyên vật liệu, nhân công trực tiếp và khấu hao nhà xưởng. Với doanh nghiệp thương mại, chủ yếu là giá mua vào.

Doanh thu thuần trừ giá vốn ra lợi nhuận gộp. Đây là con số đáng nhìn đầu tiên, vì nó cho biết bản thân việc bán hàng có sinh lời không, trước khi tính tới chi phí vận hành bộ máy.

Các chi phí vận hành

Ba dòng tiếp theo mô tả chi phí duy trì doanh nghiệp, không gắn trực tiếp vào từng đơn vị sản phẩm:

• Doanh thu hoạt động tài chính: lãi tiền gửi, lãi cho vay, cổ tức nhận được, lãi chênh lệch tỷ giá.
• Chi phí tài chính, quan trọng nhất trong đó là chi phí lãi vay. Với doanh nghiệp vay nợ nhiều, dòng này ăn phần lớn lợi nhuận gộp.
• Chi phí bán hàng và chi phí quản lý doanh nghiệp: lương nhân viên kinh doanh, quảng cáo, vận chuyển, lương bộ phận văn phòng.

Kết quả sau khi trừ hết là lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh. Con số này quan trọng vì nó chỉ tính phần lõi: doanh nghiệp kiếm được bao nhiêu từ việc mình làm hằng ngày.

Xuống tới lợi nhuận sau thuế

Thu nhập khác và chi phí khác gom những khoản không thuộc hoạt động chính: thanh lý tài sản, tiền phạt hợp đồng, tiền bồi thường. Chênh lệch giữa hai dòng là lợi nhuận khác.

Cộng vào ra tổng lợi nhuận kế toán trước thuế. Trừ tiếp chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp (gồm phần hiện hành và phần hoãn lại) ra lợi nhuận sau thuế thu nhập doanh nghiệp.

Với doanh nghiệp có công ty con, báo cáo tách thêm một bước nữa: lợi nhuận sau thuế của cổ đông không kiểm soát và lợi nhuận sau thuế của cổ đông công ty mẹ. Chỉ con số thứ hai mới thuộc về cổ đông đang nắm cổ phiếu niêm yết, và nó là tử số của lãi cơ bản trên cổ phiếu (EPS).

Ba biên lợi nhuận

Ba tỷ lệ dưới đây đều chia cho doanh thu thuần, khác nhau ở tử số:

Một ví dụ để thấy ba con số này nói khác nhau thế nào. Giả sử một doanh nghiệp có doanh thu thuần 1,000,000 triệu đồng, giá vốn 700,000, chi phí bán hàng và quản lý 180,000, chi phí lãi vay 60,000, thuế 12,000:

• Lợi nhuận gộp = 300,000 → biên gộp 30.0%
• Lợi nhuận thuần từ HĐKD = 60,000 → biên hoạt động 6.0%
• Lợi nhuận sau thuế = 48,000 → biên ròng 4.8%

Biên gộp 30.0% nghe khá, nhưng phần lớn bị chi phí vận hành và lãi vay lấy mất. Nhìn mỗi biên gộp sẽ ra một kết luận khác hẳn nhìn cả ba.

Ba chỗ dễ đọc sai

Doanh thu tăng không có nghĩa là tiền về. Doanh thu ghi nhận khi giao hàng. Nếu khoản phải thu phình lên nhanh hơn doanh thu, phần tăng đó đang nằm ở chỗ khách hàng chứ không phải trong két. Đối chiếu với báo cáo lưu chuyển tiền tệ trước khi kết luận.

Lợi nhuận đột biến thường không lặp lại. Một quý có lợi nhuận nhảy vọt nhờ thanh lý tài sản hay đánh giá lại khoản đầu tư sẽ làm biên ròng đẹp lên, nhưng nó nằm ở dòng "lợi nhuận khác" chứ không phải hoạt động cốt lõi. Đọc lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh để thấy phần bền vững.

Lợi nhuận sau thuế không phải phần của cổ đông. Với doanh nghiệp có nhiều công ty con sở hữu dưới 100%, khoảng cách giữa lợi nhuận sau thuế và lợi nhuận của cổ đông công ty mẹ có thể rất lớn. Tính EPS bằng con số đầu là sai.

Đọc tiếp gì

Báo cáo kết quả kinh doanh chỉ là một trong ba báo cáo, và nó là báo cáo dễ bị điều chỉnh nhất bằng ước tính kế toán. Muốn kiểm chứng, đối chiếu với bảng cân đối kế toán (doanh nghiệp đang có gì và nợ ai) và báo cáo lưu chuyển tiền tệ (tiền thật đi vào đi ra thế nào).

Nội dung trong bài mang tính chia sẻ kiến thức. Số liệu trong ví dụ là giả định để minh hoạ cách tính, không phải số liệu của doanh nghiệp nào.

Câu hỏi thường gặp

Doanh thu thuần khác doanh thu bán hàng thế nào?

Doanh thu thuần là doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ sau khi trừ các khoản giảm trừ, gồm chiết khấu thương mại, giảm giá hàng bán, hàng bán bị trả lại và thuế tiêu thụ đặc biệt hoặc thuế xuất khẩu nếu có.

Vì sao lợi nhuận sau thuế khác với lợi nhuận của cổ đông công ty mẹ?

Khi doanh nghiệp có công ty con không sở hữu 100%, phần lợi nhuận thuộc về các cổ đông khác trong công ty con được tách ra thành lợi nhuận của cổ đông không kiểm soát. Phần còn lại mới là của cổ đông công ty mẹ, và đó là con số dùng để tính EPS.

Biên lợi nhuận gộp bao nhiêu là tốt?

Không có ngưỡng chung. Biên gộp phụ thuộc mô hình kinh doanh: bán lẻ thường mỏng, phần mềm thường dày. Chỉ so sánh được giữa các doanh nghiệp cùng ngành, hoặc so với chính doanh nghiệp đó ở các kỳ trước.