Basis: chênh lệch giữa hợp đồng VN30 và chỉ số

Bài này trả lời một câu hỏi hẹp: khoảng cách giữa giá hợp đồng tương lai VN30 và chính chỉ số VN30 là gì, nó lớn cỡ nào trên dữ liệu thật, và nó biến mất khi nào.

Câu hỏi thứ ba mới là phần đáng đọc. Mọi tài liệu nhập môn về hợp đồng tương lai đều nói khoảng cách đó co lại về không khi hợp đồng đáo hạn. Đo trên 13 kỳ đáo hạn của thị trường Việt Nam thì không thấy điều đó xảy ra. Nửa sau của bài dành cho việc giải thích vì sao hai điều này không mâu thuẫn nhau, và câu trả lời nằm ở chỗ ít ai để ý: cách tính giá thanh toán cuối cùng.

Bài viết cho người đã biết hợp đồng tương lai chỉ số vận hành ra sao. Phần đặc tả hợp đồng, ký quỹ và số học đòn bẩy nằm ở các bài khác của loạt này. Toàn bộ số liệu trong bài đo trên 260 phiên, từ 15/08/2025 tới 03/09/2026, do FinLens tổng hợp từ dữ liệu HOSE và HNX. Nội dung mang tính chia sẻ kiến thức, không phải khuyến nghị đầu tư.

Basis là gì và đo bằng cách nào

Basis là khoảng cách giữa giá của hợp đồng tương lai và giá của tài sản cơ sở tại cùng một thời điểm. Với hợp đồng tương lai chỉ số VN30, tài sản cơ sở chính là chỉ số VN30, nên cả hai đều đo bằng điểm và trừ trực tiếp cho nhau được.

Trong toàn bài, basis được định nghĩa như sau:

Basis = giá đóng cửa của hợp đồng tháng gần nhất (VN30F1M) − giá đóng cửa của chỉ số VN30, trong cùng một phiên.

Basis dương nghĩa là hợp đồng đang được giao dịch cao hơn chỉ số. Basis âm nghĩa là thấp hơn.

Định nghĩa này có một đặc điểm cần ghi nhớ ngay từ đầu, vì nó là mấu chốt của cả bài: nó đem hai mức giá của hai thứ khác nhau đặt cạnh nhau. Một bên là giá của một hợp đồng, hình thành từ lệnh mua và lệnh bán trên thị trường phái sinh. Bên kia là giá trị của một chỉ số, tính từ giá của 30 cổ phiếu trên thị trường cơ sở. Chúng đo bằng cùng một đơn vị nhưng không phải cùng một đại lượng.

Trên 260 phiên, basis nhỏ và gần đối xứng

Ba điều đọc ra được từ bảng này.

Một, xét về mức trung tâm thì basis rất nhỏ. Trung vị −0.25 điểm, trên nền một chỉ số chạy quanh mốc hai nghìn điểm. Quy về phần trăm thì trung vị chỉ là −0.01%, tức một phần mười nghìn. Nói cách khác, ở phiên điển hình, giá đóng cửa của hợp đồng và giá đóng cửa của chỉ số gần như trùng nhau.

Hai, dấu của basis gần như chia đôi. 136 phiên âm trên tổng 260, tức 52.3%, còn lại 47.7% dương. Không có bên nào áp đảo. Cũng vì thế mà việc đọc dấu của basis thành một trạng thái tâm lý của thị trường là cách đọc không có chỗ dựa trong con số.

Ba, đuôi phân bố dày hơn phần giữa gợi ý. Trung vị của trị tuyệt đối chỉ 3.58 điểm, nhưng có 22 phiên lệch quá 10 điểm và cực trị chạm −26.21 cùng +21.81 điểm. Dải phân vị 10% tới 90% trải từ −8.13 tới +6.12 điểm, rộng hơn nhiều lần cái trung vị. Basis là một đại lượng bình thường thì nhỏ, thỉnh thoảng thì không nhỏ chút nào.

Điều lý thuyết hứa

Lập luận hội tụ trong sách giáo khoa đi như thế này. Một hợp đồng tương lai là thoả thuận về một giao dịch trong tương lai. Càng gần thời điểm đáo hạn, "tương lai" đó càng ngắn lại. Đến đúng lúc đáo hạn thì không còn khoảng cách thời gian nào nữa, hợp đồng được thanh toán dựa trên giá của tài sản cơ sở, nên giá hợp đồng phải gặp giá tài sản cơ sở.

Lập luận này đúng. Nhưng nó nói về một thứ cụ thể hơn nhiều so với cách người ta thường nhớ, và mục tiếp theo cho thấy chỗ lệch.

13 kỳ đáo hạn: không thấy co lại

Trong khoảng dữ liệu có 13 ngày giao dịch cuối cùng của hợp đồng tháng gần nhất. Ngày này rơi vào thứ Năm thứ ba của tháng đáo hạn theo quy định hiện hành, có lùi ngày khi trùng kỳ nghỉ, chi tiết nằm ở bài đặc tả hợp đồng tương lai VN30.

Nếu hội tụ có nghĩa là hai giá đóng cửa gặp nhau, cột cuối cùng phải teo dần về không. Nó không teo. Bảy kỳ âm, sáu kỳ dương, biên độ trải từ +0.64 tới −9.57 điểm. Kỳ gần nhất trong mẫu, ngày 20/08/2026, còn lệch +4.04 điểm.

Đặt cạnh nhau thì rõ hơn nữa:

Ngày đáo hạn không những không lệch ít hơn, mà còn lệch nhiều hơn ngày thường một chút. Với cỡ mẫu 13 kỳ thì khoảng cách 0.15 điểm giữa hai con số này quá nhỏ để nói ngày đáo hạn thực sự khác biệt theo hướng nào. Nhưng nó đủ để nói một điều: không có dấu hiệu hội tụ nào trên giá đóng cửa.

Vì sao: bảng trên đang so hai đại lượng khác nhau

Đây là phần quan trọng nhất của bài.

Lý thuyết không hứa rằng giá đóng cửa của hợp đồng bằng giá đóng cửa của chỉ số vào ngày đáo hạn. Cái được bảo đảm là giá thanh toán cuối cùng, tức con số dùng để tất toán mọi vị thế còn mở, bám vào giá trị của chỉ số. Và con số đó không phải giá đóng cửa của chỉ số.

Theo quy định của Sở giao dịch chứng khoán, áp dụng từ kỳ đáo hạn 16/06/2022 trở đi, giá thanh toán cuối cùng của hợp đồng tương lai chỉ số VN30 là:

Bình quân số học giản đơn của chỉ số VN30 trong 30 phút cuối của ngày giao dịch cuối cùng, gồm 15 phút khớp lệnh liên tục và 15 phút khớp lệnh định kỳ đóng cửa, sau khi loại 3 giá trị cao nhất và 3 giá trị thấp nhất của phần khớp lệnh liên tục.

Đây là quy định hiện hành, có thể thay đổi, nên cần tra lại tại nguồn trước khi dùng cho việc gì quan trọng. Cấu trúc phiên khớp lệnh liên tục và phiên định kỳ đóng cửa được mô tả ở bài các loại lệnh và khung giờ giao dịch.

Đọc kỹ định nghĩa đó rồi quay lại bảng 13 kỳ. Bảng ấy so giá đóng cửa của hợp đồng với giá đóng cửa của chỉ số. Cả hai đều là giá tại một thời điểm duy nhất, thời điểm phiên kết thúc. Còn thứ được bảo đảm hội tụ lại là một bình quân trải trên nửa tiếng, đã bị cắt bớt sáu giá trị ở hai đầu.

Nói cách khác, phép trừ trong bảng đó không đo cái mà lý thuyết nói tới. Phần chênh lệch còn lại chính là khoảng cách giữa "bình quân chỉ số trong 30 phút cuối" và "giá chỉ số tại đúng lúc đóng cửa". Hai con số này bằng nhau chỉ khi chỉ số đứng yên suốt nửa tiếng cuối. Chỉ số càng chạy mạnh trong 30 phút chót thì hai con số càng cách xa nhau, và basis đo trên giá đóng cửa càng lớn.

Điều này cũng giải thích một chuyện tưởng như nghịch lý: người giữ vị thế tới lúc tất toán được thanh toán theo giá thanh toán cuối cùng, chứ không theo con số hiển thị ở cột giá đóng cửa trên bảng giá cuối phiên hôm đó. Hai con số này khác nhau là bình thường, không phải lỗi dữ liệu.

Một quan sát nhất quán, chưa phải bằng chứng đầy đủ

Nếu cách giải thích trên đúng thì những kỳ có basis lệch nhiều phải là những kỳ chỉ số chạy mạnh về cuối phiên. Trong mẫu có một kỳ hợp với dự đoán đó.

Ngày 16/10/2025, kỳ có basis âm sâu nhất trong 13 kỳ, ở mức −9.57 điểm: hợp đồng đóng cửa 2,012.7 điểm còn chỉ số đóng cửa 2,022.27 điểm. Cùng phiên đó, mức cao nhất của chỉ số VN30 là 2,026.88 điểm. Chỉ số đóng cửa chỉ cách đỉnh phiên 4.61 điểm, tức nó kết thúc ngày ở gần vùng cao nhất của chính nó. Một phiên đi lên về cuối sẽ kéo giá đóng cửa của chỉ số lên trên mức bình quân của cả dải 30 phút, và basis đo trên giá đóng cửa vì thế nghiêng về phía âm.

Cần nói thẳng giới hạn của quan sát này. Một phiên không chứng minh được gì. Đây là một dữ kiện nhất quán với cách giải thích ở trên, không phải bằng chứng cho nó. Muốn kiểm đến nơi thì phải có dữ liệu trong phiên của cả 13 kỳ, tính bình quân 30 phút cuối theo đúng công thức rồi so với giá đóng cửa từng kỳ. Phần dữ liệu đó nằm ngoài phạm vi số liệu dùng cho bài này, nên bài dừng ở mức nêu cách giải thích và một quan sát phù hợp với nó.

Basis lệch mạnh vào những phiên nào

Sáu phiên lệch nhiều nhất trong 260 phiên:

Phiên lệch nhất là 25/12/2025 với basis −26.21 điểm, tương đương 1.33% của chỉ số tại phiên đó. Đây là con số lớn theo chuẩn của chính đại lượng này: nó gấp hơn bảy lần trung vị của trị tuyệt đối, và nằm ngoài cả phân vị 5% tính theo phần trăm chỉ số.

Một chi tiết đáng chú ý khi đặt danh sách này cạnh bảng 13 kỳ đáo hạn: không phiên nào trong sáu phiên lệch nhất là ngày giao dịch cuối cùng của một kỳ hợp đồng. Những cú lệch lớn nhất của basis nằm rải rác ở các phiên thường, không tụ lại quanh ngày đáo hạn. Đây là một cách nhìn khác cho cùng kết luận ở mục trước: ngày đáo hạn, xét trên giá đóng cửa, không phải một ngày đặc biệt về basis.

Người đọc rút ra được gì

Basis là chênh lệch giữa hai mức giá của hai thứ khác nhau, không phải sai số cần được sửa. Ở phiên điển hình nó nhỏ tới mức gần như không thấy, trung vị −0.01% chỉ số. Ở những phiên hiếm nó chạm hơn 1% chỉ số. Cả hai đều là hành vi bình thường của đại lượng này.

Câu "basis luôn về không khi đáo hạn" không đúng với dữ liệu Việt Nam khi đo trên giá đóng cửa. Cái hội tụ là giá thanh toán cuối cùng, một bình quân trải trên 30 phút, không phải con số ở cột giá đóng cửa. Ai kỳ vọng thấy hai giá đóng cửa gặp nhau vào ngày cuối sẽ thấy chúng không gặp, và sẽ đi tìm lời giải thích ở nhầm chỗ.

Cách quy định tính giá thanh toán quyết định đại lượng này cư xử ra sao vào ngày cuối. Đây mới là điểm chung có thể mang đi chỗ khác: với sản phẩm phái sinh, phần định nghĩa kỹ thuật trong quy định thường quan trọng hơn phần trực giác trong sách nhập môn. Cùng một sản phẩm, đổi công thức tính giá thanh toán là đổi luôn hành vi quan sát được của nó.

Basis không phải tín hiệu. Nó không nói thị trường sắp đi đâu, và bài này không dùng nó theo hướng đó. Thứ nó nói là một chuyện hẹp hơn nhiều: hai mức giá đang được đặt cạnh nhau không đo cùng một thứ.

Phần rủi ro thực sự của sản phẩm này nằm ở chỗ khác, không nằm ở basis. Số tiền phải nộp và cơ chế bị gọi thêm tiền được trình bày ở bài ký quỹ và gọi ký quỹ; quan hệ giữa một biến động nhỏ của chỉ số và phần trăm tài khoản bị ảnh hưởng nằm ở bài đòn bẩy trong phái sinh. Vai trò của tổ chức đứng giữa hai bên hợp đồng được giải thích ở bài đối tác bù trừ trung tâm.

Số liệu trong bài do FinLens tổng hợp từ dữ liệu HOSE và HNX, đo trên 260 phiên từ 15/08/2025 tới 03/09/2026 và chốt tại ngày 03/09/2026. Quy định về giá thanh toán cuối cùng dẫn theo quy định của Sở giao dịch chứng khoán, có hiệu lực từ kỳ đáo hạn 16/06/2022 và có thể được sửa đổi, nên khi đọc lại sau này bạn nên đối chiếu công bố gốc.

Hợp đồng tương lai chỉ số là sản phẩm sử dụng đòn bẩy, có khả năng gây lỗ vượt quá số tiền ký quỹ ban đầu. Nội dung trong bài mang tính chia sẻ kiến thức về cơ chế vận hành, không phải khuyến nghị đầu tư. Mọi quyết định đầu tư và rủi ro đi kèm thuộc về người đọc.

Câu hỏi thường gặp

Basis trong chứng khoán phái sinh là gì?

Basis là khoảng cách giữa giá hợp đồng tương lai và giá tài sản cơ sở tại cùng một thời điểm. Với hợp đồng tương lai chỉ số VN30, bài này tính basis bằng giá đóng cửa của hợp đồng tháng gần nhất trừ giá đóng cửa của chỉ số VN30 trong cùng phiên, đơn vị là điểm chỉ số. Basis dương nghĩa là hợp đồng đang cao hơn chỉ số, basis âm nghĩa là hợp đồng đang thấp hơn.

Basis có về 0 vào ngày đáo hạn không?

Đo trên giá đóng cửa thì không. Trong 13 kỳ đáo hạn từ 21/08/2025 tới 20/08/2026, trị tuyệt đối basis trung bình của ngày giao dịch cuối cùng là 4.65 điểm, còn của 247 phiên thường là 4.50 điểm, tức ngày đáo hạn còn lệch nhiều hơn một chút. Điều này không mâu thuẫn với lý thuyết: cái được bảo đảm hội tụ là giá thanh toán cuối cùng, một đại lượng tính bằng bình quân chỉ số trong 30 phút cuối phiên, chứ không phải giá đóng cửa của hợp đồng.

Giá thanh toán cuối cùng của hợp đồng tương lai VN30 tính thế nào?

Theo quy định của Sở giao dịch chứng khoán áp dụng từ kỳ đáo hạn 16/06/2022, giá thanh toán cuối cùng là bình quân số học giản đơn của chỉ số VN30 trong 30 phút cuối của ngày giao dịch cuối cùng, gồm 15 phút khớp lệnh liên tục và 15 phút khớp lệnh định kỳ đóng cửa, sau khi loại 3 giá trị cao nhất và 3 giá trị thấp nhất của phần khớp lệnh liên tục. Đây là quy định hiện hành và có thể thay đổi, nên cần tra lại tại nguồn trước khi dùng.

Basis âm có phải dấu hiệu thị trường bi quan không?

Không nên đọc như vậy. Trên 260 phiên trong mẫu, 136 phiên có basis âm và 124 phiên có basis dương, tức 52.3% so với 47.7%, gần như chia đôi. Trung vị của basis tính theo phần trăm chỉ số chỉ là âm 0.01%. Basis là chênh lệch đo được giữa hai mức giá, và bài này không dùng nó để suy ra trạng thái thị trường hay diễn biến giá về sau.